Szkodliwe zwójki – najważniejsze informacje o motylach niszczących uprawy

Świat przyrody obfituje w niezliczone formy życia, a wśród nich znajdują się zarówno sojusznicy, jak i wrogowie naszych upraw i naturalnych ekosystemów. Jedną z grup szkodników, która potrafi znacząco obniżyć plony w sadach owocowych, a także osłabić drzewostany leśne, są zwójki. Te z pozoru niepozorne motyle z rodziny zwójkowatych (Tortricidae) skrywają w swoich stadiach larwalnych potencjał do poważnych uszkodzeń roślin. Charakteryzują się one (a właściwie ich gąsienice) skrytym trybem życia, żerując najczęściej wewnątrz stworzonych przez siebie schronień, co czyni zwalczanie ich populacji prawdziwym wyzwaniem dla sadowników i leśników. W Polsce, gdzie stwierdzono ponad 450 gatunków zwójek, odgrywają one istotną rolę w dynamice ekosystemów, niestety często ze szkodą dla człowieka.

Charakterystyka i cykl rozwojowy zwójek

Zwójkowate to obszerna rodzina motyli, obejmująca blisko 10 900 opisanych gatunków, z których około 700 ma znaczenie ekonomiczne jako szkodniki roślin. Dorosłe motyle są zazwyczaj aktywne w godzinach popołudniowych i wieczornych. Jednak to gąsienice zwójek są sprawcami największych szkód. Ich cechą rozpoznawczą jest tworzenie charakterystycznych osłon – potrafią zwinąć liść w rurkę, opleść go przędzą lub spleść kilka liści w rodzaj kokonu, by w jego wnętrzu bezpiecznie żerować.

Cykl rozwojowy zwójki może być zróżnicowany w zależności od gatunku i warunków środowiskowych. W polskich sadach i lasach zwójkowate wydają od 1 do 3 pokoleń rocznie. Zimują zazwyczaj w stadium jaj, rzadziej jako larwy lub poczwarki. Wylęganie się gąsienic często zbiega się z rozwojem pąków na roślinach żywicielskich, co pozwala im na natychmiastowe podjęcie żerowania. Przepoczwarczenie następuje zazwyczaj w miejscu żerowania, w osłonie z przędzy i zwiniętych liści.

Zwójki w sadach – zagrożenie dla jakości plonów

W sadach jabłoniowych, gruszowych, a także na drzewach pestkowych czy krzewach jagodowych, zwójki stanowią jedno z głównych zagrożeń. Do najczęściej występujących zwójek w sadach należą: zwójka siatkóweczka, zwójka bukóweczka, zwójka różóweczka oraz wydłubka oczateczka. Ich szkodliwość wynika przede wszystkim z uszkadzania owoców, co prowadzi do spadku wartości handlowej plonu.

Objawy żerowania zwójki są dość charakterystyczne:

• liście są zwinięte w rurkę równolegle do nerwu głównego lub luźno oplecione przędzą, tworząc rozety,
• młode gąsienice zeskrobują miękisz z liści, pozostawiając "okienka" z jednej warstwy skórki. Starsze gąsienice wygryzają dziury w liściach,
• na owocach widoczne są nieregularne uszkodzenia skórki i miękiszu, często w postaci płytkich lub głębokich otworów, które z czasem korkowacieją. Uszkodzone zawiązki mogą opadać,
• gąsienice mogą także uszkadzać pąki kwiatowe i rozwijające się kwiaty.

Zwójka różóweczka – narastające wyzwanie w sadach

Spośród wielu gatunków zwójek, zwójka różóweczka (Cacoecia rosana) zasługuje na szczególną uwagę, gdyż wyrządza największe szkody w okolicach kwitnienia drzew owocowych, zaskakując wielu sadowników skalą uszkodzeń. W przeciwieństwie do innych zwójek (jak np. zwójki siatkóweczki czy zwójki bukóweczki), które stają się zagrożeniem głównie latem, zwójka różóweczka intensywnie żeruje już wiosną.

Biologia rozwoju zwójki różóweczki:

• zimuje w postaci owalnych jaj złożonych w płaskich tarczkach na korze pni i pędów,
• gąsienice wylęgają się w fazie zielonego pąka jabłoni i innych drzew owocowych. Okres ten może trwać od kilku do kilkunastu dni, w zależności od pogody,
• w fazie różowego pąka gąsienice są już rozproszone w koronie drzewa, żerując na najmłodszych liściach, pączkach i zawiązkach,
• ich żerowanie i rozwój trwa do połowy czerwca,
• przepoczwarczenie ma miejsce w zwiniętych liściach od drugiej dekady czerwca, a lot motyli rozpoczyna się również w tym okresie i trwa przez kilka tygodni,
• zwójka różóweczka ma tylko jedno pokolenie w sezonie.

Inne gatunki zwójek i ich specyfika

Oprócz zwójki różóweczki, inne zwójki mają swoje specyficzne preferencje i cykle rozwojowe:

Zwójka zieloneczka (Tortrix viridana L.) jest znanym szkodnikiem lasów liściastych, głównie dębów. Jej larwy żerują wczesną wiosną w pączkach, a później w splecionych liściach, prowadząc do gołożerów. Podobnie, na malinie występują takie zwójki jak zwójka porzeczkóweczka, zwójki bukóweczki, zwójki różóweczki i rdzaweczka, które żerują na najmłodszych liściach, pąkach kwiatowych i kwiatach, osłabiając roślinę i obniżając plon.

Strategie zwalczania zwójek

Skuteczne zwalczanie zwójek wymaga zintegrowanego podejścia, łączącego monitoring, odpowiednie terminy zabiegów i dobór środków ochrony roślin.

Monitoring i progi zagrożenia

Kluczowe jest regularne prowadzenie lustracji. W sadach jabłoniowych monitoring na obecność gąsienic zwójek powinien odbywać się już w fazie zielonego pąka i fazy różowego pąka, aż do końca kwitnienia. Próg zagrożenia dla wszystkich gatunków zwójek to wykrycie 3-5 gąsienic żerujących w 100 rozetach. Pomocne są także pułapki feromonowe, które wyłapują motyle i sygnalizują nasilenie ich lotu, co pozwala zaplanować zwalczanie na kolejny sezon. Pułapek feromonowych najlepiej jest używać od początku czerwca do końca lipca, gdy obserwujemy lot motyli.

Chemiczne środki ochrony roślin

Termin oprysku ma kluczowe znaczenie. Największą skuteczność osiąga się, zwalczając młode gąsienice we wczesnych stadiach rozwojowych (L1-L2), zanim schowają się w zwiniętych liściach pod osłoną oprzędu. Optymalnym czasem dla zwójki różóweczki jest okres pomiędzy zielonym a różowym pąkiem, w warunkach ciepłej pogody (powyżej 16°C), która stymuluje aktywność gąsienic.

Obecnie w programie ochrony roślin stosuje się:

• Pyretroidy – ograniczają zarówno młodsze, jak i starsze stadia gąsienic, pod warunkiem bezpośredniego kontaktu z cieczą roboczą, zanim gąsienice zwiną się w liściach. Należy jednak pamiętać o ochronie owadów pożytecznych,
• Acetamipryd (np. Mospilan 20 SP) – choć nie ma bezpośredniej rejestracji na zwójki, stosowany przeciwko mszycom przed kwitnieniem, może przy okazji ograniczyć populacje młodych zwójek różóweczki. Nie jest jednak skuteczny przeciwko starszym gąsienicom. Insektycydy Mospilan 20 SP i Sekil 20 SP, oparte na acetamiprydzie, działają wgłębnie, systemicznie, kontaktowo i żołądkowo, skutecznie ograniczając szkodniki ssące i gryzące. Bezpieczeństwem dla zapylaczy, odpornością na deszcz i skutecznością w różnych temperaturach wyróżnia się Mospilan. Z kolei Sekil szybko przenika w roślinę i zapewnia szeroką ochronę wielu upraw.

W obliczu rosnącej presji zwójek kompleksowe podejście do problemu, oparte na wiedzy o biologii szkodnika, precyzyjnym monitoringu i zrównoważonym stosowaniu zarówno metod chemicznych, jak i biologicznych, staje się niezbędne do ochrony plonów i zapewnienia zdrowia roślin sadowniczych.