Rynnica wierzbowa (Chrysomela saliceti)

Rynnica wierzbowa (Chrysomela saliceti, znana również pod starszą nazwą Plagiodera versicolora) to interesujący, choć często niedoceniany gatunek chrząszcza, należący do rodziny stonkowatych (Chrysomelidae). Ten niewielki owad, charakteryzujący się specyficznym ubarwieniem i metalicznym połyskiem, jest typowym foliofagiem – żywi się wyłącznie liśćmi roślin, a w jego przypadku są to przede wszystkim wierzby (Salix spp.). Chociaż miejscami bywa bardzo liczny, uznaje się go za rzadszego niż jego kuzynka, rynnica topolowa. Jego obecność w ekosystemie jest naturalna, ale w specyficznych warunkach, zwłaszcza na plantacjach uprawianych dla wikliny czy biomasy, może stać się uciążliwym szkodnikiem.

Charakterystyka morfologiczna i rozpoznawanie

Rynnica wierzbowa to chrząszcz o ciele szerokim i dość spłaszczonym, osiągający długość od 5,5 do 7,5 mm (larwy mogą dorastać do 15 mm). Jest to przedstawiciel rzędu chrząszcze (Coleoptera), co manifestuje się typową budową ciała. Jego charakterystyka zewnętrzna jest bardzo specyficzna, co ułatwia rozpoznanie.

Kluczowe cechy wyglądu:

• głowa, przedplecze i czułki – czarne z wyraźnym, często zielono-mosiężnym lub ciemno-mosiężnym metalicznym połyskiem. Przedplecze jest dwukrotnie szersze od swojej długości, z silnym punktowaniem skupionym w dwóch bruzdach po bokach,
• pokrywy skrzydłowe – zazwyczaj ceglastoczerwone lub pomarańczowoczerwone, równomiernie wysklepione, bez czarnej plamki na wierzchołku, co odróżnia ją od podobnej rynnicy topolowej. Mikrorzeźbę pokryw tworzy gęste, bezładne i delikatnie nakłute punktowanie. Sporadycznie występują formy melanistyczne (całkowicie czarne),
• odnóża i spód ciała – większość odnóży oraz spód ciała są czarne z połyskiem,
• dymorfizm płciowy – samce mają szersze człony stóp na wszystkich odnóżach, natomiast samice są zazwyczaj większe i masywniejsze.

Rozróżnienie rynnicy wierzbowej od rynnicy osikowej, która jest niemal identyczna wizualnie, bywa trudne. Najlepszym sposobem jest obserwacja rośliny żywicielskiej, którą preferować będzie dany gatunek.

Występowanie i siedliska

Ten chrząszcz zasiedla rozległe obszary Europy Środkowej (od Francji po Rosję, a dalej aż do Mongolii) oraz środkowej i północnej Azji. W Polsce jest gatunkiem pospolitym, choć rzadszym niż rynnica topolowa, i spotyka się go na terenie całego kraju. Rynnica wierzbowa preferuje wilgotne siedliska, takie jak:

• łozowiska i zarośla wierzbowe (gdzie rosną np. wierzba rokita i wierzba uszata),
• tereny ruderalne,
• obrzeża lasów liściastych,
• nadrzeczne łąki i okolice zbiorników wodnych.

Jej roślinami żywicielskimi są głównie różne gatunki wierzby, w tym wierzba krucha, wierzba wiklinowa (Salix viminalis) oraz wierzba wiciowa (Salix purpurea). Rzadziej, sporadycznie, może żerować także na topolach.

Cykl życiowy i biologia

Rynnica wierzbowa wykazuje aktywność od kwietnia do października. Zazwyczaj rozwija jedno, a w sprzyjających warunkach środowiskowych nawet dwa pokolenia w ciągu roku.

Cykl rozwojowy:

1. Zimowanie – zimują dorosłe osobniki, ukryte w ściółce, pod opadłymi liśćmi, w systemie korzeniowym roślin żywicielskich lub w innych zacisznych miejscach.
2. Przebudzenie i żerowanie – wiosną, po wyjściu z kryjówek, dorosłe osobniki rozpoczynają intensywne żerowanie na liściach wierzb.
3. Rozród – samice składają jaja w zgrupowaniach na spodniej stronie liści. Jedna samica może złożyć około 600 jaj.
4. Rozwój larwalny – po wylęgu larwa intensywnie żeruje na liściach, powodując ich charakterystyczne szkieletowanie, czyli pozostawienie samych nerwów. Larwy są foliofagami, podobnie jak dorosłe chrząszcze.
5. Przepoczwarzenie – po osiągnięciu pełnego rozwoju, larwy przepoczwarczają się, a z poczwarek wykluwają się nowe dorosłe osobniki, które kontynuują żerowanie lub przygotowują się do zimowania.

Rynnica wierzbowa jako szkodnik

Zarówno larwa, jak i dorosłe rynnice wierzbowe są foliofagami, co oznacza, że żerują na liściach, powodując ich uszkodzenia. Ich aktywność może mieć znaczący wpływ, szczególnie na młode sadzonki oraz plantacje wierzby energetycznej i wikliniarskiej. Masowy nalot tego szkodnika skutkuje:

• szkieletowaniem liści i dziurami w blaszce liściowej,
• ograniczeniem powierzchni asymilacyjnej roślin, co bezpośrednio przekłada się na zmniejszenie efektywności fotosyntezy,
• osłabieniem roślin, spowolnieniem ich wzrostu i obniżeniem plonów biomasy, a w skrajnych przypadkach nawet zamieraniem młodych drzew,
• uszkodzeniem wierzchołków pędów, co może zaburzać naturalny pokrój i rozwój rośliny.

Metody zwalczania i ochrony roślin

Monitorowanie obecności rynnicy wierzbowej jest kluczowe, aby wcześnie zidentyfikować zagrożenie i podjąć odpowiednie działania. Obserwacja żeru i skupisk jaj już od wczesnej wiosny pozwala na ocenę nasilenia szkodnika. Zwalczać ten gatunek można za pomocą zintegrowanych metod ochrony roślin.