Rynnica topolowa (Chrysomela populi)

W świecie owadów wiele gatunków zaskakuje swoimi mechanizmami obronnymi. Chociaż to pluskwiaki najbardziej kojarzymy z nieprzyjemnymi zapachami, istnieją także chrząszcze, które stosują podobne strategie. Jednym z nich jest rynnica topolowa (Chrysomela populi), przedstawicielka rodziny stonkowatych (Chrysomelidae), która w obliczu zagrożenia wydziela silnie pachnącą karbolem substancję. To nie tylko sprawia, że jest to naprawdę ciekawy chrząszcz, ale także czyni ją mniej podatną na ataki drapieżników.

Taksonomia i pokrewieństwo

Rodzaj Chrysomela to prawdziwy symbol stonkowatych, równie rozpoznawalny, a może nawet bardziej, niż słynna stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata). W Polsce rodzaj Chrysomela reprezentowany jest przez zaledwie siedem gatunków, co niekiedy może prowadzić do pomyłek w identyfikacji. Szczególnie dotyczy to trzech blisko spokrewnionych gatunków: rynnicy topolowej (Chrysomela populi), rynnicy wierzbowej (Chrysomela saliceti) oraz rynnicy osikowej (Chrysomela tremula).

Mimo że nazwy sugerują silne związki z konkretnymi roślinami żywicielskimi, chrząszcze te nie zawsze są do nich ściśle przywiązane. Wszystkie trzy gatunki łączy uderzające podobieństwo pod względem kształtu ciała, wielkości i ogólnego ubarwienia. Na szczęście istnieją subtelne różnice anatomiczne, które pozwalają je odróżnić gołym okiem.

Charakterystyczny wygląd rynnicy topolowej

Rynnica topolowa to stosunkowo duży chrząszcz, osiągający długość ciała od 10 do 12 mm, choć niektóre źródła wskazują nawet do 14 mm. W porównaniu z innymi stonkowatymi, jest to imponujący rozmiar. Jej ciało jest dość szerokie i wyraźnie wypukłe, co nadaje jej charakterystyczny, owalny kształt.

Ubarwienie rynnicy topolowej jest bardzo kontrastowe:

• głowa i przedplecze są czarne, z wyraźnym, metalicznym połyskiem, który czasami mieni się zielenią lub błękitem,
• pokrywy skrzydeł są gładkie, w intensywnym czerwonym lub pomarańczowoczerwonym kolorze, pozbawione połysku,
• kluczową cechą identyfikacyjną jest mała, czarna plamka znajdująca się na wierzchołku każdej pokrywy. Po ich złożeniu plamki zlewają się w jeden, charakterystyczny punkt. Ta drobna cecha jest niezwykle ważna, gdyż pozwala odróżnić Chrysomela populi od wspomnianych wcześniej Chrysomela saliceti i Chrysomela tremula, które są tych plamek pozbawione.

Występowanie i siedlisko

Rynnica topolowa jest pospolitym gatunkiem w całej Polsce, gdzie występuje bardzo licznie. Spotkać ją można w różnorodnych środowiskach, takich jak lasy liściaste i mieszane, młodniki topolowe, a także łozowiska, parki i zagajniki. Zarówno dorosłe chrząszcze, jak i ich larwy, najczęściej występują na liściach młodych topól, a także na osikach i wierzbach. Preferencje żywieniowe koncentrują się na młodych drzewkach, co czyni ją potencjalnym szkodnikiem w uprawach leśnych i szkółkach.

Cykl życiowy i odżywianie

Pierwsze dorosłe owady pojawiają się na przełomie kwietnia i maja. Od razu rozpoczynają żerowanie na liściach, a niekiedy nawet na pąkach, które dopiero mają się rozwinąć. Ich aktywność polega na wygryzaniu nieregularnych otworów w blaszkach liściowych, co prowadzi do znacznego uszkodzenia aparatu asymilacyjnego młodych drzew.

Po intensywnym żerowaniu odbywają się gody. Samice składają kilkaset jaj (nawet do 800, choć rekordowe obserwacje odnotowały ponad 2000!) w skupiskach po 30-60 jajeczek. Jaja są zazwyczaj umieszczane na spodniej stronie liści lub na młodych gałązkach.

W ciągu roku rynnica topolowa może wydać na świat dwie generacje. Dorosłe owady drugiego pokolenia przygotowują się do zimowania. W tym celu szukają schronienia w ściółce leśnej, pod opadłymi liśćmi i innymi resztkami roślinnymi, gdzie zapadają w diapauzę (rodzaj owadziego snu zimowego), aby wiosną ponownie wznowić aktywność.

Larwy i ich żarłoczność

Wyklute larwy rynnicy topolowej są początkowo ciemno ubarwione, lecz z wiekiem stają się białe lub biało-szare (czasem z żółtawym odcieniem). Ich ciało jest pokryte licznymi czarnymi guzkami. Początkowo żerują w większych skupiskach, ale w miarę wzrostu, osiągając do 1,5 cm, rozpraszają się. Są niezwykle żarłoczne i potrafią obgryźć liść do tego stopnia, że pozostają z niego jedynie żyłki.

Pod koniec rozwoju larwy przyczepiają się koniuszkiem odwłoka do spodu liścia lub gałązki i w pozycji zwisającej przekształcają się w poczwarki.

Sekret karbolowego zapachu

Najbardziej intrygującym aspektem biologii rynnicy topolowej jest jej mechanizm obronny. W sytuacji zagrożenia, zarówno dorosłe chrząszcze, jak i ich larwy, potrafią wydzielać kropelki brązowej (u dorosłych) lub mlecznej (u larw) cieczy. Ta wydzielina jest przesiąknięta zapachem karbolu, czyli rozcieńczonego wodą fenolu – substancji o wyjątkowo nieprzyjemnym, ostrym zapachu, dawniej stosowanej do dezynfekcji.

Skąd owady biorą tę nietypową substancję? Otóż pozyskują ją ze związków chemicznych zwanych salicylanami, które są obecne w liściach topól i wierzb – ich roślin żywicielskich. Dzięki temu zarówno larwy, jak i dorosłe chrząszcze, są nie tylko niesmaczne, ale wręcz toksyczne dla wielu drapieżników. To pozwala im na przyjęcie jaskrawych barw, które działają jako ostrzeżenie dla potencjalnych agresorów. Oczywiście, nie są one całkowicie bezbronne; ich głównymi wrogami są parazytoidy, takie jak muszka Cleonice callida z rodziny rączycowatych (Tachinidae).

Różnice między rynnicami z rodzaju Chrysomela

Identyfikacja poszczególnych gatunków rynnic może być wyzwaniem. Poniższa tabela przedstawia kluczowe cechy różnicujące najczęściej spotykane w Polsce.

Ze względu na to, że rynnica topolowa bywa szkodnikiem w leśnictwie, w przypadku masowego występowania podejmuje się działania mające na celu zwalczanie jej populacji, często z użyciem insektycydów. Mospilan 20 SP to skuteczny insektycyd do zwalczania rynnicy topolowej i innych szkodników ssących oraz gryzących. Zawiera acetamipryd – substancję z grupy neonikotynoidów, działającą kontaktowo i żołądkowo na układ nerwowy owadów. Środek działa zarówno w niskich, jak i wysokich temperaturach, a jego skuteczność nie spada po deszczu. Zabieg oprysku należy wykonać przy pojawieniu się pierwszych szkodników, najlepiej po oblocie owadów zapylających. Dzięki działaniu systemicznemu Mospilan chroni roślinę przed rynnica topolową także po oprysku, ograniczając dalsze uszkodzenia liści i pędów.